e
sv

Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir?

Kürtlerde tasavvuf anlayışının yaygınlaşmasından ötürü bizlerde önemli Kürt tasavvufçuları arasında yer alan Feqiye Teyran ile ilgili olarak Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir? başlıklı bir makale ile karşınıza çıkmak istedik. Bu yazımızda Feqiye Teyranın hayatı, şiirleri, eserleri başta olmak üzere Feqiye Teyranın hikayesi gibi bir çok konuyu bulabilirsiniz.
Feqiye Teyran Hayatı
avatar

Kundir

  • e 0

    Mutlu

  • e 0

    Eğlenmiş

  • e 0

    Şaşırmış

  • e 0

    Kızgın

  • e 0

    Üzgün

Kürtlerde İslam ahlakının anlatımı ile ilgili yapmış olduğumuz içeriklerde Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir? başlığı ile Feqiye Teyranın kısaca hayatını ele alacağız. Bu makalemizde Kürtlerde İslam ve Tasavvuf, Feqiyê Teyran ve Tasavvuf gibi konular başta olmak üzere ünlü Kürt yazarlarından Yaşar Kemalin Feqiye Teyran hikayesine kadar bir çok konu hakkında bilgiler bulabileceksiniz.

Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir?

Feqiyê Teyran Kürt edebiyat tarihinde önemli bir yere sahiptir. Diğer bütün eski Kürt Şairleri gibi bir İslam bilgini olan Feqıyê Teyran İslami bir aile içinde büyümüş, İslam’ı hakkıyla yaşamış bir şairdir. O’nun doğum yılı üzerine araştırmacılar birçok şey söylemişlerdir. Kendi şiirlerinde belirtildiğine göre Hicri 971’de dünyaya gelmiştir.

Feqiye Teyran ne zaman doğmuştur? Feqiye Teyranın doğum yılı miladi takvime göre 1561 veya 1563’tür.

“Mîm û Hê 70 felek çûn Ji hîcretê dewran gelek çûn

Sal 1041 çûn Ev xezel anî diyare Şiirinde”

Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir? yazımıza devam ederken bu şiiri yazdığında yetmiş yaşında olduğunu ve hicretin üzerinden de 1041 yıl geçtiğini belirtiyor. Feqiye Teyranın köyü neresidir? Feqiyê Teyran Hakkari’nin Muks Köyü’nde doğmuştur. Muks veya Miks şimdi Van’ın Bahçesaray ilçesine bağlıdır. Feqıyê Teyran’ın asıl ismi dörtlükte de belirttiği gibi Muhammed’tir.

Feqiye Teyranın ismi nedir?

Feqi bir şiirinde kendi ismini “Mir Mihê” bırakmıştır. Soylu bir ailenin çocuğudur. Dedeleri Osmanlı devletinden “Mirlik” ünvanını almışlardır.

Feqiye Teyranın Hikayesi

Feqiye Teyranın lakabı nerden gelmiştir? Teyran lakabı hakkında şöyle bir rivayet anlatılır. Feqıye Teyran Cizre’ye giderken yolda bir papaza rastlar ve onunla arkadaş olur. Bir müddet yürürler yorulunca bir ağacın gölgesinde dinlenmeye koyulurlar. O esnada iki kuş gelir ve ağacın üzerine konarlar. Kuşlar birbirleriyle konuşurken Feqi güler. Papaz Feqi’ye sorar: “Sen neden gülüyorsun?” Feqi: “Bu bizim adetimizdir, biz Feqiler öylesine güleriz” der. “

Papaz: “Elbette her gülmenin bir sebebi vardır, kişi sebepsiz yere gülmez” der. Feqi: “Evet dediğin gibidir, fakat sana söylersem, bana ihanet edebilir, başıma bir bela getirebilirsin” der. Papaz söyleyeceği şeyi hiç kimseye söylemeyeceğine dair söz verir.

Feqi meseleyi olduğu gibi anlatmaya başlar: “Ben kuşların dilini anlıyorum ağacın üzerindeki kuşlardan biri diğerine: Benim Cizre’de çok acı çekeceğimi söylüyordu, ben de bu yüzden güldüm” der. Papaz ses çıkarmadan ve tekrar yola koyulur. Cizre’ye geldiklerinde Feqi ‘Medresa sor’ a giderken papaz da kiliseye gider.

Kilisede halk bir araya gelmişti ve sanki bir şeyler arar gibi bir oraya bir buraya gidip geliyorlardı. Papaz onları dinlemeye başladı. Falcı bir kadın halka şöyle diyor: “Kilisenin toprağına gömülü bir hazine var. Fakat ben yerini bilmiyorum.” Hazine arayanlar arasında Cizre’nin Miri de vardır.

Papaz Mir’in yanına gidip, Feqi’nin durumunu anlattır ve Mir, Papaz’ın söylediklerini dinledikten sonra Feqi’yi hemen yanına çağırttır ve olanları anlattır. Feqi şöyle der: “Ben hazineyi çıkarırım fakat kendi payımı da istiyorum”. Mir, Feqi’nin şartını kabul eder. Feqi biraz yem alarak kilisenin içine döker.

Kuşlar gelip yemi yerler. Ve şöyle konuşurlar: “Bu yemi buraya kim döktü.” Feqi hazine için bu yemi buraya dökmüş, sen hazinenin nerde olduğunu biliyor musun? Evet biliyorum sabah güneş doğduğunda hangi taşa vurursa hazine o taşın altındadır.

Feqi sabah erkenden kalkıp kiliseye gider. Taşı tanıdıktan sonra Mir’in evine gidip durumu bildirir. Taş kazılır ve içinden büyük bir hazine çıkar. Mir, Feqi’ye sorar: “Sen ne kadar istiyorsun?” Feqi: “Papazın başının ağırlığı kadar altın istiyorum” der. Mir: “Papazın başının ağırlığını bilmemiz için başını kesmemiz lazım” dediğinde Feqi: “Öyleyse kesin” der. Papazın kafasını keserler ve terazinin bir kefesine koyarlar, diğer kefeye bütün altınları koymalarına rağmen papazın kafası ağır gelir.

Mir, bu durum karşısında Feqi’ye “Sen bu durumu biliyordun” der. Feqi altınları kaldırır ve kefeye bir kaç avuç toprak koyar. Hemen ardından papazın kellesinin üstünde olduğu kefe havaya kalkar. Feqi, Mir’e döner ve şöyle der: “Mirim ben altın istemedim, altınlar sana olsun. Benim amacım sizlere insanların gözünün ancak toprakla doyduğunu göstermekti” der.

Kürt Edebiaytı ve Tasavvuf

Feqıyê Teyran, şiirlerinde Kürt edebiyatından, hadis ve tasavvuf’tan bahseder. O iyi bir eğitim almıştır. Mısk’te, Hizan’da, Cizre ve Fınık’da eğitim almıştır. Bir çok yeri gezdiği için kendisine “Gezgin Feqi” deniliyordu. Feqıyê Teyran bütün hayatını okuma, yazma ve araştırmalarla geçirmiş. Yazdığı bir çok eser bu günlere ulaşamamıştır.

Feqiye Teyranın Eserleri

Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir? yazımızın devamında Feqiye Teyranın eserleriDenilebilir ki Feqıyê Teyran kadar eser veren de yoktur, onun kadar eserleri kayıp olan da yoktur. Feqıyê Teyran’ın bilinen eserleri şunlardır:

  • Şêx Sen’an
  • Dımdım
  • Bersis
  • Qewlê Hespê Reş

Bunların dışında “Siseban ve Ferx û Sıtî” de onun eserleri olarak gösteriliyor. Fakat bu henüz ispatlanamamıştır. Bunlardan Siseban’ın onun olması ihtimali fazladır.

Feqiye Teyran Hayatı

Kürt İslam Alimleri Kimlerdir

Feqiye Teyranın Şiirleri

Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir? yazımızın devamında feqiye teyran şiirleri hakkında bilgiler verelim. Kürt edebiyatında en çok şiirleri olan yazarlar arasında Feqiye Teyran da yer almaktadır. Feqiye Teyranın en bilinen şiirleri arasında ise Su Kasidesi olarak bilinen Ey Av û Av şiiridir. Ey av u av şiirinde Feqiye Teyran su ile yapmış olduğu bir muhabbeti edebi tarzda bizlere aktarmıştır. Tüm bunların dışında Feqıyê Teyran’ın dağınık şiirleri de vardır. Bilinenler şunlardır:

1-Ellah Çı Zatek Ehsen e (20 Altılık)

2-Hey Av u Av (51 dörtlük)

3-İro Jı Dest Husna Hebib (33 Dörtlük)

4-Bı Çar Keriman (7 Dörtlük)

5- Melayê Batê Kanê (11 Dörtlük)

6-Ez Çı bêjım ( 8 Dörtlük)

7-Feqe U Mela (50 Altılık)

8-Feqe u Bılbıl (18 Altılık)

9-Ay Dılê Mın (19 Dörtlük)

10-Qewi İro Zeif Halım ( 18 Dörtlük)

11-Dilber (16 Dörtlük)

12-Dılo Rabe (80 Dörtlük)

13-Çıya Ani (4 Dörtlük)

14-Dengbêjê Jaran i (4 Dörtlük)

15-Yar Tu yi (18 Altılık)

16-Feqıyê Teyran u Evina Dılan

17-Mihacir

18- Dewran

19-Ê Bên

20- Feqıyê Teyran u Dilber

21-Feqıyê Teyran u Qulıng

22-Feqıyê Teyran U Roj

Feqıyê Teyran’ın şiirleri sade, rahat ve temizdir. Halkın dilini, sanat dilini ve edebiyat dilini çok güzel yoğurmuş. Şiirlerinin içerikleri de oldukça geniştir. Özellikle toplumsal ve tarihi olaylar hakkında yazmış. Allah, Din, Peygamber, inanç konularında şiirler yazmıştır. Feqi aşk şairidir. Onun yanında mecazi ve gerçek aşk birdir ve iç içedir. Feqıyê Teyran Melayê Cıziri’nin çağdaşıdır.

Halk arasında bilindiği gibi Mela onun hocası değil arkadaşıdır. Hatta Feqi yaşça Mela’dan büyüktür. Bu da şiirlerinde bellidir. Feqıyê Teyran’ın “İro Gırya Me Tê” isimli eserinde belirttiğine göre hicri 1050 yılında (Miladi: 1640) Melayê Cızirî vefat etmiştir. Feqıyê Teyran Miksê’ye bağlı Werezoz Köyüne gidiyor ve ölümüne kadar orada kalıyor. Feqıyê Teyran “İro Werın” isimli şiirini yazdığında 80 yaşındadır. Bu da gösteriyor ki Feqıyê Teyran öldüğünde en az 80 yaşındadır. Feqiye Teyranın Kürtçe şiirleri hakkında detaylı bilgiler için ayrıca Kürt Edebiyatında Feqiyê Teyran Şiirleri makalemizi de inceleyebilirsiniz.

Feqiye Teyranın Anlamı Nedir?

Feqiye Teyran isminin anlamı kelime manası olarak kuşların hocası, üstadı manasına gelen bu kelime, evvel zaman kürt şairlerinden, dengbejlerinden birininn mahlasıdır aynı zamanda.. Yaşar Kemal’in karıncanın su içtiği isimli romanın sekizinci bölümünde masalsı bir şekilde anllattığı öyküden aktarabileceğim kadarıyla;

Feqiye Teyran aslında bir kürt emirinin oğludur.. nüfuz sahibi olmayı, emirlik yapmayı bir kenara iterek hayatını efsanevi bir kuşu görmeye adamıştır. Yıllarca mezopotamya da ayak basmadık yer bırakmaz. Ziyaret etmediği köy, kuşu bulmak için sorulmadık dengbej bırakmaz yörede. Herkes bu anka kuşu hakkında bildiklerini söyler;

Birçok insan bu kuşu bulmak adına yola çıkmış, harap olmuş, kayıplara karışmıştır. Herkes en iyi dileklerini feqiye sunarak azık verir, giyit verir, yatacak yer verir, ardından iyi dilek ederler.. Feqiye Teyranın hayatı ve eserleri için Feqîyê(Feqiye) Teyran Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Şiirleri yazımızı da okuyabilirsiniz.

Yaşar Kemal ve Feqiye Teyran

Feqi yıllarca bu kuşu bulmak adına gezinir, görülmedik kuş bırakmaz mezopotamya’da. Günlerden bir gün mavi bir kuş görür. Her yer maviye kesilir. Sonra apak bir kuş daha görür. Bu kuş başının etrafında üç kez dolaşır. Halka çizer, gözden kaybolur. Işıl ışıl parlayan, gözleri kör eden kuşları bulur, heybesine alır. Bu kuşlar feqiyi kör etmezler, feqi nin içini ışıkla doldururlar.. mutluluk olur taşar feqi nin yüreği..

İnsanüstü sabrı sayesinde kuşların akına vakıf olur.. onları anlar, hisseder ve arkadaş olur kuşlarla.. sonunda anka kuşunun sesini duyar.. öyle bir sestir ki, taş kesilir feqi.. yüreği dolar.. hayatında böyle ses duymamıştır.. ancak güneş doğarken duyulabilen kuşun sesini duymaya vakıf olur..

Bu ermişlik mertebesi sonrasında dengbej olur, kaval ve saz aranır.. bagdat da aradıgını bulur.. gösterişsiz bir kaval kendisine layık bulunur.. bu sıralarda unü,şöhreti tüm mezopotamya da duyulmuştur.. her gittiği yerde dengbej feqiye teyran diye bilinir.. kaval ile anka kuşunun sesinin etkisiyle dolan yüreği duyulmamış besteler çalar.. dinleyenler put kesilir, kımıldayamaz adeta büyülenirler..

Yıllar sonra babasının konağına döner feqiye teyran.. mezopotaya da adını duyan herkes kendisini dinlemeye gelir.. yıllarca feqiye teyran ın stranları söylenir, çalınır bu yörede.. bu sırada kendisi hırka giymiş, kemale ermiş, sakal uzatmış, nurlanmıştır..

Ve sonunda ölüm vakti gelmiştir feqiye teyran için de.. yeryüzünde ne kadar kuş varsa toplanır feqiye teyran olmeden önce.. sonunda kimsenin bakamadığı, ışıldamaktan bembetaz kesmiş bir kuş feqinin yanına gelir.. üç kez başının etrafında döner ve halka yapar.. feqi teyran sonunda hakkın rahmetine kavuşur..

Derler ki şu kürre-i arzda kuşların diline vakıf olmuş bir Hz. Süleyman vardır bir de Feqiye Teyran.. Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir? yazımızın sonuna gelirken Feqiye Teyranın hayatını ele aldığımız Feqiye Teyran Hayatı ve Biyografisi yazımızı da inceleyebilirsiniz.

Sıradaki içerik:

Kürt İslam Alimleri : Feqiye Teyran Kimdir?